Yfir 10 skilgreindar persónuleikaraskanir eru til. Persónuleikaraskanir eiga það sameiginlegt að vera viðvarandi mynstur innri reynslu og hegðunar sem er verulega frábrugðin væntingum þess samfélags sem einstaklingurinn býr í. Þessi frávik eru öfgakennd og ósveigjanleg, hefjast oft í lok barnæsku og upphafi táningsáranna og valda togstreitu ellegar hömlum í lífsgæðum viðkomandi. Ekki er hér átt við einstaka tilfelli árekstra milli einstaklingsins og umhverfis hans, heldur viðvarandi mynstur yfir lengri tíma.  Tíðni þeirra sem eru með persónuleikaröskun er 11% á Íslandi sem er sambærilegt og víða í Evrópu.
Hægt er að orða persónuleikaraskanir á annan og almennari hátt:

Um persónuleikaröskun er að ræða þegar viss skapgerðareinkenni eru farin að víkja verulega frá viðteknum umgengnisvenjum í samfélaginu og hafa truflandi áhrif á annað fólk og aðlögun viðkomandi einstaklings.

Þar sem nokkrar tegundir persónuleikaraskana eru til, geta einkennin verið mjög mismunandi. Helstu einkenni eru þó þessi:

  • Óstöðug yfirborðsleg tilfinningatengsl sem einkennast oft af upphafningu eða lítilsvirðingu
  • Rofin sambönd við fólk
  • Hræðsla við höfnun
  • Óstöðug sjálfsmynd, lélegt sjálfsmat/sjálfstraust
  • Hvatvísi og sjálfskaðandi hegðun
  • Sveiflukennd og óstöðug hughrif / geðhrif
  • Viðvarandi tilfinning um tómleika
  • Skapofsaköst og erfiðleikar við að stjórna skapi
  • Áhrifagirni og tilhneiging til að eigna sér annarra hugmyndir

Þó að miðað sé við að persónuleikaraskana verði fyrst vart á unglingsárunum ber að varast að hlaupa að slíkum ályktunum. Breytt hegðun ungmenna getur stafað af mörgum öðrum þáttum t.a.m. missi mikilvægrar persónu í lífi ungmennisins. Þrátt fyrir að persónuleikaraskana geti orðið vart snemma á ævi einstaklings þá há þær ekki viðkomandi í mörgum tilfellum fyrr en síðar á lífsleiðinni.

Persónuleikaraskanir reyna oft verulega á nánustu ættingja og vini. Því er ekki síður mikilvægt fyrir þá að leita sér aðstoðar fagaðila um það hvernig þeir geta tekið á þeim aðstæðum sem upp koma í samskiptum.

Nánar má lesa um persónuleikaraskanir á vefnum undir leitarorðunum:

Persónuleikaraskanir
Persónuleikaröskun
Personality disorders.

Fyrir aðstandendur

Að hjálpa einstaklingi með persónuleikaröskun.

Þegar vinur eða fjölskyldumeðlimur er með persónuleikaröskun (PR)  er auðvelt að týna sér í því að reyna að róa og bjarga viðkomandi. Þú upplifir jafnvel að öll þín orka fari í viðkomandi á kostnað þinna eigin tilfinningaþarfa. Þetta getur leitt til gremju, þunglyndis, kulnunar og jafnvel annarra líkamlegra kvilla. Það er erfitt að vera til staðar fyrir einhvern annan eða njóta  samvista við aðra þegar þú ert uppgefinn og streita nær yfirhöndinni. Orðatiltækið að setja súrefnisgrímuna á sig fyrst eins og í flugvélunum á vel við í þessu sambandi.

  • Forðastu að einangra þig. Settu það í forgang að vera í sambandi við fjölskyldu og vini sem veita þér vellíðan. Þú þarft stuðning frá fólki sem er til í að hlusta á þig og er ekki sama um þig. Einnig er mikilvægt að þau geti sagt þér sannleikann þegar þú þarft þess.
  • Þú mátt eiga (ert hvött/hvattur) til að eiga líf! Gefðu þér leyfi að eiga líf fyrir utan samband þitt við einstakling með PR.  Það er ekki sjálfselska að taka frá tíma til að hugsa um þig, slaka á og hafa gaman. Í raun, þegar þú snýrð aftur til einstaklingins þá njótið þið bæði afrakstursins.
  • Gakktu í aðstandendahóp fyrir fjölskyldumeðlimi. Að sitja fundi með öðrum sem skilja það sem þú ert að ganga í gegnum skiptir sköpum. Ef þú finnur ekki fund á því svæði sem þú býrð í reyndu þá að finna stuðningshóp á netinu.
  • Ekki vanrækja andlega heilsu þína. Borðaðu rétt, hreyfðu þig og sofðu nóg. Þessir hlutir geta oft breyst þegar þú ert í tilfinningaflækju, reyndu að forðast það. Þegar þú ert heilbrigð/ur og vel hvíld/ur, þá ertu betur í stakk búin að takast á við streitu og hafa stjórn á þínum tilfinningum og hegðun.

Að læra að stjórna streitu. Að finna fyrir kvíða eða komast í uppnám í vegna hegðunarvanda mun aðeins auka reiði og pirring hjá ástvini með PR.  Reyndu að þjálfa þig í að halda ró þinni.