Þessi bæklingur er útbúinn af Landssamtökunum Geðhjálp og er ætlaður fólki sem sætir nauðung og þvingun sökum sjálfræðis- eða lögræðissviptingar. Við viljum styðja þig til að þekkja réttindi þín og láta rödd þína heyrast.
Þú hefur ákveðin réttindi sem eru varin í lögum um réttindi sjúklinga (74/1997), lögum um sjúkraskrár (55/2009) og lögræðislögunum (71/1997). Þú átt rétt á að:
Einstaklingur sem er nauðungarvistaður á rétt á að læknir kynni honum og geri skýra grein fyrir ástæðum vistunarinnar tafarlaust, eða svo fljótt sem ástand leyfir.¹
Nauðungarvistaður einstaklingur á rétt á aðstoð sérstaks ráðgjafa og til að ræða við ráðgjafann einslega um hvað eina sem nauðungarvistunina varðar og hafa samband við hann reglulega. Vakthafandi lækni ber skylda til að kynna nauðungarvistuðum einstaklingi um þennan rétt og kalla ráðgjafann til án tafar.¹
Nauðungarvistun má ekki vara lengur en 72 klukkustundir nema til komi ákvörðun sýslumanns. Nauðungarvistun samkvæmt ákvörðun sýslumanns má ekki vara lengur en í 12 vikur. Nauðungarvistaður einstaklingur á hvenær sem er rétt á að bera ákvörðun um nauðungarvistun undir dómstóla og skal sérstakur ráðgjafi aðstoða við þá máls meðferð.
Þau sem þiggja heilbrigðisþjónustu eiga skýlausan rétt til að fá upplýsingar um fyrirhugaða meðferð, framgang hennar, kosti og galla. Einnig á að veita upplýsingar um önnur möguleg úrræði og mögulegar afleiðingar þess ef ekkert er gert. Þetta á að gera á þann hátt og við þau
skilyrði að viðkomandi geti skilið upplýsingarnar.²
Öll eiga rétt á aðgangi að eigin sjúkraskrá og til að fá afrit af henni ef þess er óskað.³
Það má ekki taka síma, tölvu eða önnur samskiptatæki af nauðungarvistuðum einstaklingi nema brýnar ástæður krefji. Einstaklingur sem er nauðungarvistaður má hafa samband við fjölskyldumeðlimi, vini, kunningja, samtök, lögfræðinga og málsvara sem dæmi.
Öll eiga skýlausan rétt á að biðja um annað álit á greiningu, meðferð, ástandi og batahorfum. Sá réttur nær einnig til mats læknis á nauðsyn nauðungarvistunar. Þau geta óskað eftir að ákveðinn læknir aðstoði þá eða komið því á framfæri að þau vilji ekki að ákveðinn læknir veiti þeim
aðstoð.
Með lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF) haustið 2025, eru mannréttindi þín enn skýrari. Samkvæmt samningnum átt þú rétt á að:
Þvinguð meðferð á fötluðum einstaklingi er óheimil.⁴ Sérstakur sendiboði Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum og annarri vanvirðandi eða ómannúðlegri meðferð áréttaði að þvinguð lyfjagjöf, sem veldur því að einstaklingur verður sljór eða titrandi og felur í sér mikinn andlegan eða líkam legan sársauka fyrir viðkomandi falli undir pyndingar.⁵
Það má ekki svipta neinn frelsi með ólögmætum hætti eða geðþóttaákvörðunum. Fötlun réttlætir ekki frelsissviptingu. Ef fatlað fólk er svipt frelsi sínu verða mannréttindi að vera
tryggð til jafns við annað fólk og öll eiga rétt á viðeigandi aðlögun.⁶ Viðeigandi aðlögun getur til dæmis falið í sér að upplýsingar séu gefnar á skýru og einföldu máli, að fá lengri tíma til umhugsunar. Ætíð skal gæta meðalhófs og frelsi einstaklings skal ekki skert nema það sé nauðsynlegt og fyrir því séu færð skýr rök. Þá má frelsissvipting aldrei vera víðtækari eða vara lengur en nauðsyn krefur. Það má t.d. ekki hefta aðgengi að drykk, mat, reykingum og þess háttar nema brýn nauðsyn krefji.
¹ Lögræðislög (71/1997), 25. gr. liður 1
² Lög um réttindi sjúklinga (74/1997), 5. gr.
³ Lög um sjúkraskrár (55/2009), 14. gr.
⁴ Frumvarp til laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (106/2025), 15. gr.
⁵ Skýrsla sérstaks sendiboða Sameinuðu þjóðanna til aðalritara Sameinuðu þjóðanna frá 28. júlí 2008
⁶ Frumvarp til laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (106/2025), 14. gr.
