Landssamtökin Geðhjálp hafa áhyggjur af staðsetningu nýrrar geðdeildar í Fossvogi. Í fyrstu hljómaði staðsetningin vel en þar hafði samanburðurinn við núverandi húsnæði og umhverfi geðsviðsins við Hringbraut og Sundahöfn líklega mest að segja. Í Fossvoginum eru græn svæði og betra umhverfi en við Hringbraut og Sundahöfn. Við fáum hins vegar aðeins tækifæri til þess að byggja nýja geðdeild einu sinni til tvisvar á öld og þess vegna þarf að vanda vel til verka. Viðmiðið um staðsetningu nýrrar geðdeildar má því ekki eingöngu vera núverandi byggingar geðsviðs Landspítalans. Ákvarðanir sem teknar eru á þessu stigi máls hafa áhrif á landslag geðþjónustu næstu áratugina.
Það er mat Geðhjálpar að við byggingu geðdeilda þá þurfi hugmyndafræði að vera grunnurinn sem ræður för. Hugmyndafræðin á fyrst og fremst að snúast um þarfir og hagsmuni notenda þjónustunnar. Skipulagsmál á Íslandi hafa í gegnum tíðina því miður ekki tekið tillit til þessa. Það á jafnt við um hönnun bygginga sem og skipulag svæða í kringum þessar byggingar. Í tilfelli nýrrar geðdeildar virðist sem makaskipti Reykjavíkurborgar og ríkisins á lóðum hafi ráðið talsverðu þegar kemur að staðsetningunni. Með því er ekki byrjað á byrjuninni: að finna staðsetningu sem byggir á notendamiðaðri hugmyndafræði. Þarfir starfsfólks, sem kemur til með að starfa á nýrri geðdeild, og þarfir borgarskipulagsins skipta að sjálfsögðu máli en eiga að vera í öðru og þriðja sæti þegar kemur að staðarvali og hönnun nýrrar geðdeildar. Þarfir og hagsmunir notenda þjónustunnar eiga alltaf að vera í fyrsta sæti.
Til þess að koma fyrir 24.000 m2 byggingu á þeim reitum, sem til greina koma í Fossvoginum, þarf bæði að byggja mjög nálægt íbúðabyggð og hafa bygginguna á minnst tveimur hæðum. Þetta er ekki í takti við þær áherslur sem unnið er eftir við byggingar geðdeilda víða um heim í dag. Þar er reynt eftir fremsta megni að hafa geðdeildirnar á einni hæð (jarðhæð) og ef um tvær hæðir er að ræða að þá eru það skrifstofur og önnur starfsemi sem komið er fyrir á efri hæðum. Geðdeildir Landspítalans við Hringbraut og á Kleppi eru á þremur hæðum en það hefur ítrekað komið í veg fyrir þau sjálfsögðu mannréttindi að notendur þjónustunnar fái að njóta útiveru. Fólki er bókstaflega sagt að ekki sé nægjanleg mönnun til að fylgja viðkomandi niður stiga og út í ferskt loft. Á nýjum geðspítala er því brýnt að allar deildir séu einvörðungu á jarðhæð eða sýna þarf fram á að öryggis- og stigamál séu leyst með þeim hætti að einstaklingar geti gengið að stjórnarskrárbundnum mannréttindum vísum. Það að byggingarnar verði jafn nálægt íbúðabyggð og raun ber vitni er einnig áhyggjuefni. Friðsælt umhverfi með náttúruútsýni er eitthvað sem ætti að vera horft til sérstaklega þegar staðsetning nýrrar geðdeildar er valið. Því miður býður stærð byggingarinnar í Fossvoginum ekki upp á slíkt. Til þess verður byggingin of nálægt öðrum byggingum, og hvað þá þegar haustar og laufgróður byrgir ekki lengur sýn á milli spítala og íbúðahúsnæðis í allra næsta nágrenni.
Staðsetningin virðist einnig hafa verið valin út frá því viðmiði að fjarlægðin á milli deildarinnar og bráðadeildar við Hringbraut sé ekki meiri fimm kílómetrar. Það kann að vera heppilegra að stutt sé á bráðamóttöku en það ætti alls ekki að vera úrslitaatriði þegar kemur að staðsetningu geðdeilda. Víða um allt land eru reknar legudeildir og hjúkrunarrými þar sem næsta bráðadeild er í meira en 50 km fjarlægð. Þau svæði sem einnig hafa verið nefnd til sögunnar í tengslum við nýja geðdeild eru Vífilsstaðir og Reykjalundur. Vífilsstaðir eru í 8,3 km fjarlægð frá Landspítalanum við Hringbraut og Reykjalundur í 15,9 km fjarlægð. Á næstu árum er gert ráð fyrir Borgarlínu og brú fyrir Fossvog – það eru samgöngubætur sem stytta þann tíma sem tekur að komast á milli staða á höfuðborginni og sérstaklega í forgangsakstri.
Við höfum einstakt tækifæri til þess að skipuleggja og byggja nýja geðdeild á Íslandi sem verði í fremstu röð. Þjóðirnar í kringum okkur hafa hannað og byggt geðdeildir á sl. 15 árum og reynsla þeirra og mistök liggja fyrir. Við getum forðast mistök sem búið er að gera og það er algjör óþarfi að endurtaka þau. Þetta eru þau lykilatriði, sem við hjá Geðhjálp höfum lært, þegar kemur skipulagi og byggingu nýrra geðdeilda:
Geðhjálp óttast að Fossvogurinn sé ekki besti kosturinn heldur bara talsvert skárri en núverandi geðdeildarbyggingar. Þar er ekki skynsamlega farið með almannafé og fjárfestingu í hag geðheilsu þjóðarinnar til frambúðar. Samtökin Geðhjálp eru fús til að koma að frekari vinnu við hugmyndafræði og skipulagningar nýrrar geðdeildar svo tryggja megi að byggingin og starfsemin þjóni notendum þjónustunnar, starfsfólki og aðstandendum sem best.
Fyrir hönd stjórnar landssamtakanna Geðhjálpar,
Svava Arnardóttir, formaður
