Úttekt á störfum lögreglunnar vegna einstaklinga í viðkvæmri stöðu

Í kjölfar frétta af afskiptum lögreglunnar á Suðurnesjum, af manni í viðkvæmri stöðu, fara landssamtökin Geðhjálp fram á það við dómsmálaráðherra að framkvæmd verði úttekt á störfum lögreglunnar í landinu þegar kemur að afskiptum hennar af einstaklingum í viðkvæmri stöðu. Jafnhliða verði unnin aðgerðaáætlun um hvernig bæta megi verkferla og verklag þegar kemur að störfum lögreglu og neyðarlínu gagnvart þessum hópi.

Það liggur fyrir, vegna stöðu geðheilbrigðiskerfisins og úrræðaleysis félagsþjónustu sveitarfélaga, að lögreglan er ítrekað kölluð út í verkefni sem ættu með réttu að vera í verkahring heilbrigðis- og/eða félagsþjónustu.

Að lögreglan hafi beitt rafbyssum (taser) á einstakling í viðkvæmri stöðu er í senn óhugnanlegt og sorglegt. Á það var bent, í aðdraganda innleiðingar þessara vopna, að notkun þeirra gagnvart einstaklingum í viðkvæmri stöðu væri víða sérstakt áhyggjuefni. Það eru til fjölmargar rannsóknir og greinar þar sem um þetta er fjallað. Einnig hefur verið bent á hve mikilvægt það er að breyta vinnubrögðum innan lögreglunnar vegna einstaklinga í viðkvæmri stöðu. Hér má sjá nýlegar greinar um efnið:

https://www.crimejusticejournal.com/article/view/3560
https://psycnet.apa.org/record/2024-57086-001
https://www.amnesty.org/en/documents/pol30/8990/2025/en/

Landssamtökin Geðhjálp hafa síðastliðin ár farið ítrekað fram á að verkferlar lögreglu í málefnum einstaklinga í viðkvæmri stöðu yrðu samræmdir. Jafnframt hafa samtökin farið fram á að menntun og endurmenntun lögregluþjóna taki mið af þessari stöðu. Fjölmargir einstaklingar leita til samtakanna á hverju ári vegna nauðungar og þvingunar sem þeir hafa mátt sæta af hálfu lögreglu og/eða heilbrigðis- og félagsþjónustustarfsmanna. Því skal haldið til haga að oft er lögreglunni líka hrósað fyrir gott viðmót og framkomu og það er ljóst að starf lögreglumanna er ekki auðvelt.

Fyrri ábendingar Geðhjálpar

Landssamtökin Geðhjálp hafa á undanförnum árum verið í samskiptum við bæði ríkislögreglustjóra og önnur embætti vegna mála og atvika. Meðfylgjandi erindi sýna mikilvægi þess að nú verði brugðist við.

Þann 1. júlí 2024 sendu landssamtökin Geðhjálp eftirfarandi erindi til ríkislögreglustjóra. Tilefnið var kvörtun yfir vinnubrögðum lögreglunnar á Suðurnesjum í tengslum við útkall þar sem grunur lék á að einstaklingur væri í geðrofi. Af atvikalýsingum í því máli er ljóst að lögreglan beitti óþarfa hörku í aðstæðum sem kölluðu á aðkomu heilbrigðisstarfsfólks en ekki handjárna og frelsissviptingar.

„Landssamtökin Geðhjálp óska eftir svörum og viðbrögðum ríkislögreglustjóra vegna eftirfarandi:

1. Eru til verklagsreglur þegar kemur að útkalli þar sem grunur leikur á að einstaklingur sé í geðrofi?
2. Ef þessar reglur eru til þá óskum við eftir að fá þær sendar til yfirlestrar.
3. Ef þessar reglur eru ekki til staðar þá óskum við eftir því að eiga fund með þeim aðilum innan lögreglunnar sem málið varðar með það fyrir augum að vinna slíkar verklagsreglur.
4. Geðhjálp óskar jafnframt eftir því að fá að koma til fundar við alla verðandi lögregluþjóna með stutta kynningu og fræðslu um geðræna erfiðleika og samskipti við fólk með geðræna erfiðleika.“

Í janúar 2020 sendu samtökin frá sér meðfylgjandi ályktun vegna máls einstaklings sem lést í tengslum við aðgerðir lögreglu:

„Í kjölfarið á andláti ungrar konu í geðrofsástandi, sem fréttaskýringaþátturinn Kompás fjallaði um í vikunni, sendir stjórn Geðhjálpar frá sér eftirfarandi ályktun:

Geðrof er grafalvarlegt ástand og einstaklingur í slíku ástandi þarfnast hjálpar heilbrigðisstarfsmanna eins fljótt og auðið er. Orsakir geðrofs geta verið margvíslegar svo sem þunglyndi, flogaveiki, áfengis- og vímuefnaneysla, svefnskortur, elliglöp, heilaæxli og margt fleira. Einstaklingar í geðrofi eiga það hins vegar allir sameiginlegt að þurfa á hjálp að halda og það sem allra fyrst. Það skýtur því skökku við að heyra aðstoðarframkvæmdastjóra Neyðarlínunnar fullyrða það að öllum verkferlum hafi verið fylgt þegar ákveðið var að senda ekki sjúkraflutningamenn á staðinn þegar neyðarkall barst vegna ungrar konu í geðrofi heldur aðeins kalla eftir lögreglu: „Þarna í miklu partýástandi og miklum æsingi frá mörgum þá er þetta rétta niðurstaðan.“ Þetta sjónarmið lýsir miklum fordómum gagnvart ákveðnum hópi í samfélaginu, sem birtist m.a. í þessari mismunun, og veldur það stjórn Geðhjálpar miklum áhyggjum.

Atvikalýsing og skýrsla réttameinafræðings bendir einnig til þess að lögregluþjónar noti aðra verkferla en t.d. sérþjálfað starfsfólk geðsviðs LSH og sjúkraflutningafólk gerir þegar beita þarf einstakling nauðung við ákveðnar aðstæður. Þá telur stjórn Geðhjálpar einnig grafalvarlegt ef rétt er að starfsfólk Neyðarlínu treysti á mat einstaklinga í „partýástandi“ þegar kemur að heilbrigðisástandi sjúklings.

Stjórn Geðhjálpar fer fram á það að óháðir aðilar verði fengnir til að taka út matsmeðferð og verkferla Neyðarlínunnar þannig að borgarar landsins geti treyst því að ekki sé farið í manngreinarálit þegar óskað er eftir aðstoð í neyð. Stjórn Geðhjálpar fer einnig fram á það að verkferlar lögreglu verði teknir til endurskoðunar og að allir lögreglumenn fái þjálfun og kennslu í því að fást við einstaklinga í geðrofsástandi.“

Stjórn landssamtakanna Geðhjálpar telur að brýnt sé að ráðast í þessa úttekt á störfum lögreglunnar í landinu og vinna að úrbótum í samstarfi við alla hagaaðila.

Fyrir hönd landssamtakanna Geðhjálpar,
Grímur Atlason, framkvæmdastjóri